Wosk rzepakowy vs sojowy: co się lepiej sprawdza w polskim mieszkaniu

Pytanie wraca regularnie i zwykle w tej formie: „przerzucić się na rzepak czy zostać przy soi”. Odpowiadam zawsze tak samo, czyli pytaniem o temperaturę w mieszkaniu — i widzę po reakcji, że to nie jest odpowiedź, na którą ktokolwiek liczył.

A jednak to jest właściwe pytanie, bo najważniejsza różnica między tymi woskami leży w punkcie topnienia, a punkt topnienia ma znaczenie dopiero wtedy, kiedy zestawi się go z warunkami, w jakich świeca stoi.

Parametry obok siebie

Zacznę od liczb, bo bez nich cała reszta jest gadaniem. Wartości pochodzą z kart technicznych surowców; przy każdym wosku podaję zakres, bo zależy od mieszanki i producenta.

Zakresy z kart technicznych. Konkretny wosk może wypaść poza nie — kartę swojego wosku trzeba przeczytać i to ona jest źródłem, a nie ta tabela.

Reszta tekstu to rozwinięcie tego, co z tych liczb wynika.

Punkt topnienia, czyli o co naprawdę chodzi

Różnica kilku stopni wygląda błaho i przez pierwszy rok tak ją traktowałam. Potem przyszedł lipiec.

Świeca stoi w mieszkaniu, a mieszkanie w Polsce ma dwa sezony. Zimą, w bloku z ogrzewaniem miejskim, na parapecie nad kaloryferem potrafi być 26–28 °C. Latem, w nasłonecznionym pokoju od południa, temperatura powierzchni ciemnego przedmiotu przy oknie dochodzi do zupełnie innych wartości niż powietrze w pokoju.

Wosk o punkcie topnienia 46 °C nie musi się roztopić, żeby zrobić się miękki. Tłuszcze nie mają jednej ostrej temperatury topnienia, tylko zakres mięknięcia — struktura zaczyna się rozluźniać na długo przed pełnym stopieniem. Miękki wosk wypaca olejek, powierzchnia robi się tłusta, a świeca zaczyna wyglądać, jakby się pociła.

Rzepak z punktem topnienia bliżej 52–54 °C ma po prostu większy zapas nad temperaturą, w jakiej świeca realnie stoi. To jest cała tajemnica jego przewagi w ciepłym mieszkaniu.

Zapach: kto lepiej nosi

Tu odpowiedź jest mniej jednoznaczna, niż bym chciała.

Obydwa woski wiążą olejek do mniej więcej dziesięciu procent i obydwa przy przekroczeniu tej granicy zaczynają go wypacać. W moich próbach rzepak dawał nieco pełniejszy hot throw przy tym samym dozowaniu, ale różnica nie była duża i nie jestem pewna, ile z niej brało się z wosku, a ile z tego, że rzepak dawał mi za każdym razem pełniejszą pulę, bo dobrałam do niego grubszy knot.

To jest zresztą typowa pułapka porównań w tej dziedzinie: bardzo trudno zmienić jedną rzecz naraz. Zmiana wosku pociąga za sobą zmianę knota, a zmiana knota zmienia wielkość puli, a wielkość puli zmienia zapach. Kto porównuje dwa woski na tym samym knocie, porównuje w rzeczywistości dwie różne wielkości puli.

Rzetelnie mogę powiedzieć tyle: przy porównaniu z osobno dobranym knotem dla każdego wosku, oba dawały zapach, który wypełniał pokój 18 m² w czterdzieści minut. Rzepak wydawał mi się odrobinę stabilniejszy w drugiej i trzeciej godzinie. Nie mam z tego twardej liczby, tylko notatki, i tak to podaję.

Wygląd i to, co widać w szkle

Soja frostuje mocno. Pisałam o tym osobno w tekście o białych nalotach — kryształy rosną, matowieją, a przy ciemnym barwniku wyglądają jak oprószenie mąką.

Rzepak też krystalizuje, bo też jest tłuszczem, ale robi to spokojniej i daje gładszą powierzchnię. Do tego trzyma się szkła wyraźnie lepiej. Wet spots, czyli ciemniejsze plamy w miejscach, gdzie wosk odkleił się od ścianki, są przy soi codziennością, a przy rzepaku pojawiają się rzadziej.

Jeżeli komuś zależy na tym, żeby świeca w szklanym naczyniu wyglądała równo przez cały czas stania na półce, rzepak wygrywa bez dyskusji. Jeżeli ktoś robi świece do siebie i nie obchodzi go nalot, ten argument nie waży nic.

Cena, dostępność, sensowność

Soja jest tańsza i łatwiej dostępna. Prawie każdy polski sklep z surowcami do świec ma sojowy kontenerowy na stanie, a wybór mieszanek jest szeroki. Rzepak bywa droższy i częściej trzeba go szukać.

Osobna sprawa: rzepak rośnie u nas. Soja sprowadzana jest zwykle zza oceanu i jeśli komuś zależy na krótkim łańcuchu dostaw, to jest realny argument za rzepakiem. Nie będę udawać, że to był mój główny motyw — moim głównym motywem był sierpniowy parapet — ale jest to argument uczciwy i nie zamierzam go pomijać.

Trzecia rzecz, mniej przyjemna: rynek. Do soi istnieje mnóstwo gotowych tabel doboru knota, bo świat robi z niej świece od dwudziestu lat. Do rzepaku tych tabel jest mniej i częściej trzeba dojść do wszystkiego samemu. Dla kogoś, kto zaczyna, to jest realne utrudnienie i uważam, że na start soja jest rozsądniejsza, właśnie dlatego, że łatwiej znaleźć punkt wyjścia.

Knot: nie przenoś tabeli jeden do jednego

Rzepak topi się wyżej, więc płomień musi dostarczyć więcej ciepła, żeby zrobić pulę tej samej szerokości. Przy tej samej średnicy naczynia potrzeba zwykle knota o pół do jednego rozmiaru większego niż w soi.

Praktycznie: jeżeli w słoiku 7 cm w soi trafiałam z CD 10, to w rzepaku startowałam od CD 12 i dwa razy na trzy zostawałam przy nim. Tabelę doboru dla soi można potraktować jako punkt wyjścia, ale test palenia trzeba wykonać od nowa. Bez tego łatwo wylądować ze świecą, która tuneluje, i zrzucić winę na wosk.

Co bym wybrała i dlaczego

Do świec, które stoją w polskim mieszkaniu przez okrągły rok — rzepak. Głównie z powodu punktu topnienia i tego, że zimą kaloryfer, a latem słońce robią z niskotopliwym woskiem rzeczy, których nie da się naprawić recepturą.

Do nauki i do pierwszych partii — soja. Jest tańsza, jest wszędzie, a materiałów o niej jest tyle, że da się na nich stanąć.

Do świec, których wygląd ma znaczenie, bo idą do kogoś — rzepak albo mieszanka. Frosting na soi jest normą, ale wytłumaczenie tego osobie, która dostała świecę w prezencie, bywa trudniejsze niż zmiana wosku.

I jeszcze jedno, bo to jest ta rada, której sama nie posłuchałam na początku: nie zmieniaj wosku, dopóki nie umiesz dobrać knota do tego, który masz. Większość problemów, które ludzie przypisują woskowi — słaby zapach, tunelowanie, kopcenie — bierze się z knota. Zmiana surowca w takiej sytuacji tylko przestawia problem w nowe miejsce i każe zaczynać naukę od początku.

Krótkie pytania, krótkie odpowiedzi

Źródła

Karty techniczne surowców, normy i publikacje. Sklepowych poradników tu nie ma i nie będzie — nie są źródłem, są reklamą.

1. Cargill, NatureWax C-3 — Product Data Sheet, Cargill Industrial Specialties. Punkt topnienia i parametry przerobu wosku sojowego kontenerowego.
2. Golden Brands (AAK), Golden Wax 464 — Technical Data Sheet, AAK USA. Zakres topnienia, temperatura wlewu i maksymalne dozowanie olejku.
3. Kahl Wax, Karty techniczne wosków roślinnych (rzepakowy, sojowy, mieszanki), Kahl GmbH & Co. KG. Zakresy punktów topnienia i zalecane parametry przerobu wosków rzepakowych.
4. Tulloch, A. P., Beeswax — composition and analysis, Bee World, t. 61, 1980. Skład i punkt topnienia wosku pszczelego, użyty w tabeli porównawczej.
5. Sato, K., Crystallization behaviour of fats and lipids — a review, Chemical Engineering Science, t. 56, 2001. Polimorfizm tłuszczów — podstawa różnic w krystalizacji obu wosków.
6. EN 15426:2018 — Candles. Specification for sooting behaviour, European Committee for Standardization (CEN), 2018. Metodyka oceny kopcenia, wykorzystana przy porównaniu zachowania obu wosków.