Ile olejku zapachowego do świecy: procenty przeliczone na gramy

Dozowanie olejku zapachowego liczy się w gramach na wadze, a nie w kroplach i nie w mililitrach. Przy woskach kontenerowych sensowny zakres dla soi to 6–8 procent masy wosku, czyli 14,4–19,2 g na 240 g wosku.

Reszta tego tekstu jest o tym, dlaczego ten sam „ośmioprocentowy” przepis daje dwie różne świece, zależnie od tego, od czego liczono procent.

Procent od wosku czy od całości {#dwie-szkoly}

Są dwie szkoły liczenia i obie spotykam w recepturach.

Pierwsza liczy procent od masy wosku. Osiem procent z 240 g wosku to 19,2 g olejku, a gotowa świeca waży 259,2 g.

Druga liczy procent od masy całości, czyli od gotowej mieszanki. Żeby olejek stanowił osiem procent świecy zawierającej 240 g wosku, trzeba go dodać 20,9 g, bo dzieli się 19,2 przez 0,92.

Różnica względna jest stała i wynosi około 8,7 procent przy dozowaniu ośmioprocentowym. Brzmi niewinnie, dopóki nie zestawi się jej z granicą chłonności wosku. Receptura „10 procent od całości” to w rzeczywistości 11,1 procent od masy wosku, czyli zwykle powyżej tego, co producent wosku dopuszcza w karcie technicznej.

Gramy dla słoików 7, 8 i 9 cm {#tabela-sloikow}

Masy wosku dla typowych słoików policzyłam z geometrii, nie odgadłam. Objętość słupa wosku to pole podstawy razy wysokość, a masa to objętość razy gęstość.

Przyjęłam gęstość zastygniętego wosku sojowego 0,90 g/cm³ i wysokość słupa 7 cm. Własną gęstość sprawdzisz w minutę: zważ pusty słoik, wlej znaną objętość roztopionego wosku, zważ ponownie.

Przy niższym słupie, 6 cm, liczby spadają odpowiednio do 208, 271 i 344 g wosku. Wysokość mierzę od dna do planowanego poziomu wosku, a nie do krawędzi słoika.

Dwie uwagi praktyczne. Grubsze dno słoika potrafi zabrać pół centymetra wysokości, więc lepiej raz zmierzyć linijką w środku niż przepisywać deklarowaną pojemność. Pojemność podawana przez sprzedawcę dotyczy zwykle wody po brzegi, razem z szyjką i miejscem pod pokrywką, więc jest większa niż to, co wlejesz woskiem.

Dlaczego mililitry i krople nie są jednostką dozowania {#ml-i-krople}

Olejek zapachowy dozuje się masowo, bo procent w recepturze jest procentem masy. Przeliczenie mililitrów na gramy wymaga gęstości, a ta jest w sekcji 9 karty charakterystyki, razem z punktem zapłonu.

Rachunek na jednej liczbie: dwadzieścia mililitrów olejku o gęstości 0,85 g/ml to 17,0 g, o gęstości 0,95 g/ml to 19,0 g, a o gęstości 1,05 g/ml to 21,0 g. Rozrzut sięga czterech gramów, czyli więcej niż odstęp między recepturą ośmio- a dziesięcioprocentową na 240 g wosku.

Krople są jeszcze gorsze. Objętość kropli zależy od średnicy wylotu, lepkości olejku i temperatury, więc „30 kropli na 100 g” nie jest przepisem, tylko opisem czyjegoś zakraplacza. Nie da się tego odtworzyć w innej pracowni ani nawet w tej samej z inną butelką.

Waga jubilerska z dokładnością 0,1 g kosztuje tyle, co dwie butelki olejku, i likwiduje ten problem raz na zawsze.

Sufit chłonności, czyli kiedy olejek przestaje się wiązać {#sufit}

Każdy wosk ma granicę, powyżej której nie zwiąże więcej olejku. Producent podaje ją w karcie technicznej i tam trzeba jej szukać, bo różni się między mieszankami.

Powyżej tej granicy olejek zostaje w świecy jako osobna faza. Widać to jako tłustą powierzchnię, krople na wierzchu po kilku dniach i mokry ślad przy ściance. Zapach nie rośnie, bo nie ma czym rosnąć: nadmiar nie odparowuje równomiernie z puli, tylko wysącza się na wierzch.

Druga konsekwencja jest cieplna. Olejek zmienia lepkość stopionego wosku, a więc i tempo, w jakim knot podciąga paliwo. Zwiększenie dozowania z 8 na 10 procent bywa powodem, dla którego dotąd dobrze dobrany knot nagle kopci albo pogłębia pulę szybciej niż wcześniej. Dobór knota po zmianie dozowania opisuję w tabeli doboru dla słoika 7 cm.

Jak przeskalować recepturę na inny słoik {#skalowanie}

Receptura opisana na jeden słoik przenosi się na inny przez proporcję mas, a nie przez proporcję średnic. Pole podstawy rośnie z kwadratem promienia, więc słoik szerszy o centymetr bierze znacznie więcej wosku, niż podpowiada intuicja.

Konkretnie: przejście z siódemki na ósemkę to wzrost pola z 38,5 do 50,3 cm², czyli o 31 procent. Przy tej samej wysokości słupa wosku partia rośnie z 242 do 317 g, a olejek przy ośmiu procentach z 19,4 do 25,4 g.

Przy skalowaniu w dół pojawia się osobna pułapka. Partia na jedną małą świecę potrafi ważyć 80 g, a wtedy osiem procent to 6,4 g olejku. Waga kuchenna z działką 1 g zaokrągli to do 6 albo 7 g, czyli do 7,5 lub 8,75 procent. Przy małych partiach waga jubilerska przestaje być wygodą, a staje się warunkiem powtarzalności.

Co zrobić z recepturą, która nie podaje bazy {#receptura-bez-bazy}

Przypadek, na który łatwo trafić w internecie: przepis mówi „10 procent olejku” i nic więcej. Wtedy zakładam, że chodzi o procent od masy wosku, bo tak liczą karty techniczne wosków, i zapisuję to założenie obok receptury.

Jeżeli przepis podaje jednocześnie masę wosku, masę olejku i masę gotowej świecy, bazę da się odtworzyć rachunkiem. Wystarczy podzielić masę olejku raz przez masę wosku, a raz przez sumę. Ta z liczb, która wychodzi równa deklarowanemu procentowi, wskazuje bazę.

Przykład: 500 g wosku, 40 g olejku, świeca 540 g. Od wosku wychodzi 8,0 procent, od całości 7,4 procent. Jeśli autor napisał „8 procent”, liczył od wosku.

Trzecia możliwość jest taka, że autor sam nie wie, bo liczył raz tak, a raz inaczej. Po takim przepisie widać to po liczbach, które nie domykają się do żadnej bazy. Wtedy traktuję go jako wskazówkę kierunkową, a nie recepturę, i zaczynam od własnych sześciu procent.

Kolejność, w jakiej sama liczę partię {#kolejnosc}

1. Mierzę wewnętrzną średnicę słoika i planowaną wysokość słupa wosku.
2. Liczę objętość i masę wosku, potem ważę tyle wosku na partię.
3. Sprawdzam w karcie technicznej maksymalne dozowanie dla tego wosku.
4. Wybieram dozowanie w granicach 6–8 procent masy wosku i przeliczam na gramy.
5. Zapisuję w zeszycie: wosk, masa, olejek, gramy, procent i to, od czego liczony.
6. Po odlaniu zapisuję temperaturę dodania olejku i temperaturę wlewu.

Ten szósty punkt jest najważniejszy przy powtarzaniu partii. Receptura bez temperatur nie jest recepturą, tylko listą zakupów.

Czego to nie załatwi {#granice}

Dozowanie nie naprawi świecy, w której pula wosku nie dochodzi do ścianek. Jeśli po trzech godzinach palenia przy słoiku 7 cm zostaje wał wosku, problemem jest knot, a nie zapach. Kolejność sprawdzania opisałam w tekście o tym, dlaczego świeca sojowa nie pachnie.

Dozowanie nie zastąpi też sezonowania. Świeca sojowa zapalona dzień po odlaniu nie pokazuje jeszcze, na co stać recepturę, więc dwa dozowania porównuje się tylko po takim samym czasie od wlania.

I nie piszę tu o tym, co zapach robi z człowiekiem, bo to nie jest moja dziedzina. Ten tekst dotyczy wyłącznie tego, ile gramów olejku wchodzi do wosku i jak to policzyć powtarzalnie.

Krótkie pytania, krótkie odpowiedzi

Źródła

Karty techniczne surowców, normy i publikacje. Sklepowych poradników tu nie ma i nie będzie — nie są źródłem, są reklamą.

1. Karta charakterystyki (SDS) olejku zapachowego, sekcja 9 — właściwości fizyczne i chemiczne, Dokumentacja producenta surowca. Miejsce, w którym podana jest gęstość olejku; bez niej nie da się przeliczyć mililitrów na gramy.
2. Karta techniczna (TDS) wosku kontenerowego, Dokumentacja producenta wosku. Maksymalne dozowanie olejku podawane przez producenta wosku; zawsze liczone od masy wosku.