Przejdź do treści
Płomień i wosk
Zapachy

Olejki eteryczne do świec czy kompozycje zapachowe: różnice od strony chemii

Rozdzielam definicję olejku od zachowania jego składników w ciepłym wosku. Przeliczam prężność pary α-pinenu i sprawdzam, co dokumenty mówią o zmianach składu.

Autorka Marta Duda
Opublikowano
Czytanie 15 min
Dla kogo robiący świece
Na stole przy oknie, w nierównym świetle pochmurnego popołudnia, stoją brązowe buteleczki z zakrętkami, szklana zlewka, waga kuchenna i słoik z zastygłym białym woskiem.

Olejek eteryczny to według ISO 9235 produkt otrzymany z surowca roślinnego destylacją z parą wodną, procesami mechanicznymi ze skórki cytrusów albo destylacją suchą. Kompozycja zapachowa jest mieszaniną składników zapachowych i funkcjonalnych ułożoną pod zapach. Wybierając olejki eteryczne do świec, porównuję przede wszystkim lotność składników, punkt zapłonu i zmiany mieszaniny w kontakcie z tlenem, ciepłem oraz światłem. Samo pochodzenie zapisane w nazwie nie rozstrzyga, co wybrać do konkretnego wosku.

Definicja olejku opisuje sposób otrzymania {#definicja-olejku}

Lubię tę pozornie nudną definicję z normy; rozstrzyga więcej niż zapach opisany na etykiecie buteleczki. ISO uwzględnia oddzielenie fazy wodnej metodami fizycznymi, jeżeli ta faza występuje po otrzymaniu produktu. Dopuszcza również obróbkę fizyczną bez istotnej zmiany składu, na przykład filtrację, natomiast ekstrakt rozpuszczalnikowy i absolut definiuje osobno.

Olejek tłoczony na zimno powstaje ze skórki cytrusa procesami mechanicznymi prowadzonymi w temperaturze otoczenia. Destylacja sucha wykorzystuje drewno, korę, korzenie albo żywice, bez dodatku wody i pary podczas otrzymywania olejku. Norma wyróżnia również olejek skoncentrowany, który przeszedł proces fizyczny, żeby zatężyć wybrane składniki. O nazwie decydują zatem surowiec i metoda otrzymania, a nie zapach rozpoznany po otwarciu buteleczki.

Pytanie „olejek eteryczny czy zapachowy” zestawia zatem kategorie, których nazwy opisują różne rzeczy. Pierwsza odsyła do surowca i procesu, druga do mieszaniny przygotowanej pod zapach. Według IFRA składniki funkcjonalne służą funkcjonalności lub stabilności, choć same nie nadają zapachu. Ta kategoria nie dowodzi obecności przeciwutleniacza w konkretnej butelce.

Lista IFRA z 2025 roku obejmuje 3691 składników: 3312 zapachowych i 379 funkcjonalnych, w tym 1021 naturalnych substancji złożonych. Certyfikat zgodności IFRA przygotowują wyłącznie firmy układające mieszaniny zapachowe; lista składników i certyfikat konkretnej mieszaniny są odrębnymi dokumentami.

IFRA zwraca też uwagę na różnice składu naturalnych substancji złożonych, określanych skrótem NCS. Zależą one od pochodzenia geograficznego, części rośliny i metody otrzymania, czego sam numer CAS może nie odzwierciedlać.

Składniki jednego olejku mają różną lotność {#lotnosc-skladnikow}

Prężność pary pozwala porównać skłonność substancji do przechodzenia do fazy gazowej w określonej temperaturze. Temperatura wrzenia mówi o innym warunku, chociaż kolejność tych terpenów pozostaje zgodna z porównaniem ich lotności.

Składnik Wrzenie Prężność pary Temperatura zapłonu Źródło
α-pinen 155–156 °C 633 Pa w 25 °C 33 °C, tygiel zamknięty PubChem/HSDB, JECFA, NIST
d-limonen 178 °C 190 Pa w 20 °C; 264 Pa w 25 °C 48 °C, tygiel zamknięty ICSC 0918, HSDB
linalol 198–200 °C 21 Pa w 25 °C 75 °C ICSC 0912

Założenia: dane dotyczą czystych substancji, nie olejków; pochodzą z różnych źródeł oraz metod. Prężność pary α-pinenu i limonenu pochodzi z HSDB, linalolu z ICSC, a przeliczenie jednostek wynosi 1 mm Hg = 133,322 Pa.

W 25 °C α-pinen ma prężność pary około 30 razy większą niż linalol, a limonen około 13 razy. To porównanie nie oznacza identycznych proporcji ubytku tych składników z wosku, lecz pokazuje różnice ich skłonności do parowania. Para nad mieszaniną nie jest zatem kopią jej składu; poszczególne składniki przechodzą do niej w różnych proporcjach. Wrzenie w 155 °C, 178 °C i 198–200 °C układa się w tę samą kolejność co malejąca lotność.

Rachunek: ile pary daje α-pinen w ciepłym wosku

Liczy się najpierw czysty α-pinen, korzystając z równania Antoine’a i współczynników opublikowanych przez NIST:

log10 P = A − B / (T + C)

P podaje się w barach, T w kelwinach, a współczynniki wynoszą A = 3,92161, B = 1411,869, C = −68,817. Zakres stosowania to 292,59–428,91 K, czyli 19,4–155,8 °C.

Po podstawieniu temperatur otrzymuję: 25 °C: 582 Pa; 50 °C: 2346 Pa; 65 °C: 4781 Pa; 85 °C: 11 012 Pa.

Względem 25 °C wzrost wynosi około 8,2 raza w 65 °C oraz 18,9 raza w 85 °C. Temperatura w kelwinach rośnie przy tym odpowiednio o około 13% i 20%, znacznie mniej niż prężność pary.

Kontrola z HSDB: 4,75 mm Hg × 133,322 Pa/mm Hg = 633 Pa w 25 °C. Wynik Antoine’a jest niższy o około 8%, przy zachowaniu zgodności rzędu wielkości między tymi danymi.

Wartości prężności pary w 50–85 °C i porównania lotności to rachunek własny ze wzoru i danych z kart. W olejku i wosku α-pinen jest rozcieńczony, zatem jego udział w parze jest mniejszy, lecz bez danych o mieszaninie nie policzę, jak bardzo.

Dla limonenu i linalolu nie mam współczynników Antoine’a w przywołanym WebBooku, zatem rachunek temperatur obejmuje wyłącznie α-pinen. Jego wyników nie przenoszę na pozostałe składniki ani na cały olejek o nieznanym składzie.

Punkt zapłonu dotyczy pary nad cieczą {#punkt-zaplonu}

Punkt zapłonu w tyglu zamkniętym dotyczy pary zmieszanej z powietrzem oraz zewnętrznego źródła ognia. Wartości 33 °C dla α-pinenu i 48 °C dla limonenu leżą poniżej temperatury ciekłego wosku. Sama ta relacja nie mówi jednak, że składnik zapali się po dodaniu do wosku.

Porada „punkt zapłonu musi przewyższać temperaturę wosku, żeby olejek się nie spalił” miesza różne wielkości. Lotność opisuje przechodzenie składnika do pary; punkt zapłonu opisuje warunek zapalenia tej pary od źródła ognia. Karta linalolu wiąże 75 °C właśnie z możliwością tworzenia mieszanin pary z powietrzem.

Z samego punktu zapłonu nie wyprowadzam temperatury dodawania olejku ani wielkości jego ubytku podczas mieszania. Związek temperatury dodania z oceną zapachu po zapaleniu omawiam osobno przy problemie świecy sojowej, która nie pachnie.

Tlen zmienia skład w buteleczce {#tlen-i-sklad}

Odak i współautorzy badali olejki lawendowy oraz z cząbru górskiego, rozdzielając wpływ temperatury, światła i tlenu. Próba cieplna trwała 72 h w 50 °C, w brązowych fiolkach, z powietrzem albo w azocie. Do fiolek o pojemności 2 ml wlewano po 1 ml olejku, więc w wariancie z powietrzem nad cieczą zostawała przestrzeń z tlenem. Próba światła trwała 72 h w 25 °C, przy lampach 366 nm, w przezroczystym szkle.

W olejku lawendowym udział cis-ocymenu spadł z 2,8% do 2,2% po ogrzewaniu z dostępem powietrza. Po ogrzewaniu w azocie wynosił 2,9%, a ślady tlenku linalolu wykryto tylko po cieple z powietrzem. Udział alloocymenu zmienił się z 3,0% na 2,3% z powietrzem i 3,1% w azocie. W tym badaniu podwyższona temperatura zmieniała skład olejku lawendowego tylko wtedy, gdy w fiolce był tlen.

W cząbrze po świetle z powietrzem udział α-terpinenu spadł z 2,1% do 0,9%, a tlenku kariofilenu wzrósł z 0,4% do 0,9%. Autorzy łączą tę drugą zmianę z utlenianiem wiązania podwójnego kariofilenu; rośnie więc udział produktu reakcji z tlenem, choć 0,4% tlenku było w olejku już na starcie.

Analiza GC/MS podaje tutaj procentowe powierzchnie pików; większy udział składnika nie dowodzi zwiększenia jego bezwzględnej ilości. Wyników z 72 h nie przeliczam na miesiące przechowywania ani nie rozszerzam na wszystkie olejki.

Autorzy wskazują wyłączenie tlenu i światła jako warunek zachowania składu w badanych układach. Swoje buteleczki trzymam w szufladzie, a po otwarciu zapisuję datę na zakrętce, bez traktowania tego zwyczaju jako badania stabilności.

Dokumenty nie wyznaczają zwycięzcy {#wybor-na-podstawie-dokumentow}

Zestawiam zakres informacji, zamiast przypisywać całym kategoriom przewagę, której źródła nie potwierdzają.

Cecha Olejek eteryczny Kompozycja zapachowa Źródło
Definicja Surowiec i metoda otrzymania Mieszanina składników zapachowych i funkcjonalnych ISO, IFRA
Stałość składu NCS występują w różnych jakościach Skład zależy od receptury, brak danych o zmienności IFRA
Identyfikacja CAS NCS może być za szeroki CAS identyfikuje składnik o zdefiniowanej budowie IFRA
Stabilność Zmiany w badaniu 2 olejków Brak danych porównawczych Odak 2021

Założenia: tabela opisuje dokumenty, nie jakość konkretnych produktów, a identyfikacja składnika numerem CAS nie oznacza identyfikacji całej kompozycji.

Kompozycja zapachowa do świec nie otrzymuje tutaj automatycznie oceny większej stabilności, której przywołane materiały nie badają. Brakuje również porównania świec z obu kategorii pod względem intensywności zapachu na zimno i po zapaleniu. Żadnej z nich nie przypisuję mocniejszego zapachu na podstawie samej nazwy, bez takiego porównania.

Pytanie „ile olejku eterycznego do świecy” pozostaje bez wartości procentowej w tych źródłach. Sposób przeliczania procentów od masy wosku na gramy pozwala wykonać rachunek, ale nie wybiera dozowania za ciebie.

Moja decyzja zależałaby zatem od dokumentacji konkretnego produktu, nie od samej nazwy jego kategorii. Bez danych o mieszaninie nie potrafię przewidzieć, jak zmieni się jej skład w wybranym wosku.

Krótkie pytania, krótkie odpowiedzi

Czym olejek eteryczny różni się od kompozycji zapachowej?

ISO 9235 definiuje olejek eteryczny przez roślinny surowiec i metodę otrzymania. Kompozycja zapachowa jest mieszaniną składników zapachowych i funkcjonalnych ułożoną pod zapach.

Czy olejek eteryczny zapali się w gorącym wosku?

Sam punkt zapłonu nie rozstrzyga, czy olejek zapali się w wosku. Dotyczy pary nad cieczą zmieszanej z powietrzem oraz obecności zewnętrznego źródła ognia.

Ile olejku eterycznego do świecy?

Przywołane źródła nie podają procentu dozowania olejków eterycznych do wosku. Sam rachunek procentów od masy wosku nie wyznacza dozowania konkretnego olejku.

Źródła

Karty techniczne surowców, normy i publikacje. Sklepowych poradników tu nie ma i nie będzie — nie są źródłem, są reklamą.

  1. ISO/TC 54, ISO 9235:2013 Aromatic natural raw materials — Vocabulary (podgląd normy, hasła 2.1–2.13), International Organization for Standardization, 2013. Definicja olejku eterycznego oraz rozróżnienie ekstraktów i absolutów. Odczyt 7.11.2026.
  2. IFRA, About the IFRA Transparency List, International Fragrance Association, 2025. Składniki zapachowe i funkcjonalne mieszanin zapachowych. Odczyt 7.11.2026.
  3. IFRA, Nomenclature for Natural Complex Substances on the IFRA Transparency List, International Fragrance Association. Zmienność składu NCS i ograniczenia identyfikacji numerem CAS. Odczyt 7.11.2026.
  4. ILO/WHO, ICSC 0918: d-Limonene, International Chemical Safety Cards, 2005. Wrzenie, prężność pary i temperatura zapłonu d-limonenu. Odczyt 7.11.2026.
  5. ILO/WHO, ICSC 0912: Linalool, International Chemical Safety Cards, 1997. Wrzenie, prężność pary i temperatura zapłonu linalolu. Odczyt 7.11.2026.
  6. National Library of Medicine, PubChem: alpha-Pinene, CID 6654 (dane HSDB), NIH. Dane HSDB o prężności pary i zapłonie oraz temperatury wrzenia. Odczyt 7.11.2026.
  7. NIST, Chemistry WebBook: α-Pinene, dane fazowe i równanie Antoine'a, National Institute of Standards and Technology. Współczynniki Antoine’a dla α-pinenu w zakresie 292,59–428,91 K. Odczyt 7.11.2026.
  8. I. Odak, I. Škorić, S. Talić, D. Škobić, Thermal Stability and Photostability of Satureja montana and Lavandula angustifolia Essential Oils, Journal of the Brazilian Chemical Society, t. 32, nr 11, 2021. Zmiany składu olejków lawendowego i cząbrowego pod wpływem temperatury, światła i tlenu. Odczyt 7.11.2026.
olejki eteryczne kompozycja zapachowa punkt zapłonu lotność utlenianie

Blisko tematu

Wszystkie teksty